ÖZEL OKUL ÖĞRETMENİ VE KIDEM TAZMİNATI BİLMECESİ: SÖZLEŞME YENİLENMEZSE NE OLUR?
- 5 dakika önce
- 5 dakikada okunur
Av. Nermin Şeyda Ürün
Özel bir eğitim kurumunda 5 yıldır başarıyla görev yapan bir branş öğretmeni olduğunuzu hayal edin. Her yıl Haziran ayında sözleşmeniz yenilenirken, bu yıl kurum yönetimi "yeni dönemde sizinle çalışmayacağız, sözleşmeniz belirli süreli olduğu için sürenin bitimiyle kendiliğinden sona erdi, tazminat hakkınız yok" diyerek kapıyı gösteriyor. Peki, yılların emeği olan kıdem tazminatı gerçekten bu kadar kolay silinebilir mi? Bu sorunun cevabı, 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu ve Yargıtay’ın tarihi kararlarında gizlidir.
Sözleşmenin Adı Belirli, Hakkı Belirsiz mi?
5580 sayılı Kanun’un 9. maddesi uyarınca, özel okullarda öğretmenler ile yapılacak iş sözleşmelerinin en az bir takvim yılı süreli ve yazılı olması zorunludur. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun 2017/1 E. ve 2018/2 K. sayılı kararı ile bu sözleşmelerin, kaç kez yenilenirse yenilensin "belirli süreli" niteliğini koruduğu tescillenmiştir.
Ancak bu durumun öğretmen aleyhine en ağır sonucu, iş güvencesi hükümlerinin (işe iade davası) uygulanamamasıdır. Öğretide Prof. Dr. Kadir Arıcı, bu durumu özel okul öğretmenlerinin iş güvencesinden mahrum bırakılması olarak eleştirmekte ve bu kitleyi "iş güvencesinden mahrum kalan bir eğitim emekçisi kitlesi" olarak tanımlamaktadır.
Özel Okul Öğretmeni Sözleşme Yenilenmezse Kıdem Tazminatı Alınabilir mi?
Uygulamada yapılan en büyük hata, "belirli süreli sözleşme kendiliğinden sona ererse tazminat ödenmez" kuralının mutlak sanılmasıdır. Oysa Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (YHGK), öğretmenlerin mağduriyetini önlemek için kritik bir içtihat geliştirmiştir: Eğer iş sözleşmesi, işveren tarafından haklı bir neden olmaksızın yeni dönem için yenilenmeyecekse, bu durum işveren feshi sayılır ve kıdem tazminatı ödenmelidir.
Prof. Dr. Haluk Hadi Sümer’e göre, sözleşmenin her yenilenmesinde kanundan kaynaklanan objektif bir neden bulunsa da, fesih iradesinin kimin tarafından ortaya konulduğu kıdem tazminatı açısından belirleyicidir. Yani;
Öğretmen yenilemek istiyor ancak işveren haklı sebep sunmadan yenilemiyorsa: Kıdem tazminatı ödenir.
İşveren yenileme teklif ediyor ancak öğretmen kabul etmiyorsa: Kıdem tazminatına hak kazanılamaz.
Yaz Tatili ve Ücret Alacakları:
Özel okul öğretmenlerinin çalışma düzeninde "yaz tatili" dönemi sıklıkla yıllık izin ile karıştırılmaktadır. Adana Bölge Adliye Mahkemesi’nin bir kararında vurgulandığı üzere, yaz tatillerinde öğretmenin fiilen çalışmaması onun yıllık izin hakkını kullandığı anlamına gelmez; eğer bu dönemde ücret ödenmiyorsa veya yıllık izin kullandırıldığı ispatlanamıyorsa yıllık izin ücreti talep edilebilir.
Ayrıca, özel okul öğretmenlerine dengi resmi okullardaki meslektaşlarına ödenen "Öğretim Yılına Hazırlık Ödeneği" ve sosyal yardımların ödenmesi kanuni bir zorunluluktur. YHGK, bu ödemelerin sosyal yardım mahiyetinde olduğunu ve özel okul öğretmenlerinin bu haktan mahrum bırakılamayacağını açıkça ifade etmiştir.
Yargı Kararlarının Ortaya Koyduğu İlkeler:
1. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu Kararı (23.02.2018, 2017/1 E., 2018/2 K.)
Olayın Özeti: Özel okul öğretmenlerinin zincirleme yapılan sözleşmelerinin belirsiz süreliye dönüşüp dönüşmeyeceği tartışması.
Hukuki Sorun: 5580 sayılı Kanun kapsamındaki sözleşmelerin hukuki niteliği.
Mahkemenin Gerekçesi: Kanun koyucunun eğitimi güvenceye almak ve bir yıllık kesintisiz eğitim sağlamak amacıyla sözleşme süresini asgari olarak belirlediği, bu zorunluluğun objektif koşul oluşturduğu.
Karardan Çıkarılan İlke: Bu sözleşmeler kanun gereği belirli süreli olup, yenilenmesi onları belirsiz süreli hale getirmez.
Uygulamaya Etkisi: Özel okul öğretmenleri iş güvencesinden yararlanamaz, işe iade davası açamaz.
2. Adana BAM 7. Hukuk Dairesi Kararı (05.04.2018, 2018/125 E., 2018/547 K.)
Olayın Özeti: Dershanelerin dönüşüm sürecinde öğretmene istifa baskısı (mobbing) uygulanması.
Hukuki Sorun: Mobbinge dayalı feshin haklı olup olmadığı ve yaz tatili ücretleri.
Mahkemenin Gerekçesi: Öğretmenlerin istifaya zorlanmasının tanık beyanlarıyla sabit olduğu, yaz aylarında ücret ödendiğinin ispatlanamadığı.
Karardan Çıkarılan İlke: İstifaya zorlanan öğretmen kıdem tazminatına hak kazanır; yaz tatili kendiliğinden izin sayılmaz.
Uygulamaya Etkisi: Öğretmenlerin mobbing durumunda tazminat haklarını koruyarak sözleşmeyi feshedebileceği tescillenmiştir.
3. YHGK Kararı (01.03.2023, 2022/203 E., 2023/146 K.)
Olayın Özeti: Sınıf öğretmeninin ek ders ve sosyal yardım alacakları talebi.
Hukuki Sorun: Resmi okullardaki ek ödemelerin özel okul öğretmenine uygulanabilirliği.
Mahkemenin Gerekçesi: 5580 sayılı Kanun'un 9. maddesinin, sosyal yardımlar bakımından resmi okul öğretmenleriyle eşitliği emrettiği.
Karardan Çıkarılan İlke: Öğretim yılına hazırlık ödeneği gibi sosyal yardımlar özel okul öğretmenlerine de eksiksiz ödenmelidir.
Uygulamaya Etkisi: Özel okulların "biz devlet memuru çalıştırmıyoruz" diyerek hazırlık ödeneğinden kaçınma yolu kapanmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS):
Sözleşmem 10 yıldır yenileniyor, belirsiz süreliye döner mi? Hayır, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca 5580 sayılı Kanun kapsamındaki sözleşmeler kaç kez yenilenirse yenilensin belirli süreli kalır.
Okul sözleşmemi yenilemeyeceğini bildirdi, ne yapmalıyım? Eğer geçerli bir neden sunulmadıysa kıdem tazminatı hakkınız doğmuştur. Bir avukat aracılığıyla yasal süreci başlatarak haklarınızı talep edebilirsiniz.
Dönem ortasında istifa edersem tazminat alabilir miyim? Ancak maaşın ödenmemesi veya mobbing gibi ispatlanabilir "haklı bir neden" varsa tazminat alarak ayrılabilirsiniz.
Sonuç ve Öneriler:
Özel okul öğretmenleri, "belirli süreli sözleşme" kavramının arkasına sığınan kurum uygulamalarına karşı savunmasız değildir. Tavsiyelerimiz:
Sözleşme yenileme dönemlerinde mutlaka yazılı bildirimleri saklayın.
Ödenmeyen hazırlık ödenekleri ve ek ders ücretleri için zamanaşımı dolmadan hukuki süreç başlatın.
İstifaya zorlandığınızda mutlaka noter kanalıyla "haklı nedenle fesih" yolunu kullanın; "kendi rızamla ayrıldım" ibareli kağıtları imzalamayın.
Av. Nermin Şeyda Ürün
Kullanılan Kaynaklar Listesi:
Özel Okul Öğretmenlerinin İş Güvencesi İhtiyacı (Prof. Dr. Kadir Arıcı)
Özel Öğretim Kurumu Öğretmenlerinin İş Sözleşmelerinin Hukuki Niteliği (Prof. Dr. Haluk Hadi Sümer)
Dayanılan İçtihatlar:
1. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu Kararı
Künye: Esas No: 2017/1, Karar No: 2018/2, Karar Tarihi: 23.02.2018.
Özet: Bu karar, 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu kapsamında çalışan öğretmenlerin iş sözleşmelerinin hukuki niteliğine dair süregelen tartışmalara son noktayı koymuştur. Kurul; kanun koyucunun eğitimi güvence altına alma ve bir yıllık kesintisiz eğitim sağlama amacını gözeterek, bu sözleşmelerin kanun gereği belirli süreli iş sözleşmesi niteliğinde olduğuna hükmetmiştir. En kritik saptama ise; sözleşmenin üst üste yenilenmesinin (zincirleme yapılması) sözleşmeyi belirsiz süreli hale getirmeyeceğidir. Bu kararın pratik sonucu olarak özel okul öğretmenlerinin iş güvencesi (işe iade davası) hükümlerinden yararlanamayacağı kesinleşmiştir.
2. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Kararı (2023)
Künye: Esas No: 2022/203, Karar No: 2023/146, Karar Tarihi: 01.03.2023.
Özet: Karar, özel okul öğretmenlerinin ek ders ücretleri ve sosyal yardım alacakları üzerinedir. Kurul, "Öğretim Yılına Hazırlık Ödeneği"nin bir sosyal yardım olduğunu ve 5580 sayılı Kanun'un 9/3. maddesi uyarınca bu ödemenin özel okul öğretmenlerine de resmi okul öğretmenlerine denk şekilde yapılması gerektiğini kabul etmiştir. Ancak, resmi okul öğretmenlerine maaşın eki olarak verilen hazırlık/planlama ek ders ücreti gibi ödemelerin (2006/11350 sayılı BKK uyarınca) sosyal yardım niteliğinde olmadığına ve özel okul öğretmenlerince talep edilemeyeceğine hükmetmiştir.
3. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Kararı (2015)
Künye: Esas No: 2013/22-1943, Karar No: 2015/1131, Karar Tarihi: 01.04.2015.
Özet: Belirli süreli iş sözleşmesi ile çalışan öğretmenin kıdem tazminatı hakkına ilişkindir. Kararda, sözleşme belirli süreli olsa dahi, eğer işveren haklı bir neden göstermeksizin sözleşmeyi yenilemeyeceğini bildirmişse, bu durumun işveren feshi sayılacağı belirtilmiştir. Bu durumda öğretmenin, bir yıllık kıdem koşulunu doldurması şartıyla kıdem tazminatına hak kazanacağı ilkesi benimsenmiştir.
4. Adana Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi Kararı
Künye: Esas No: 2018/125, Karar No: 2018/547, Karar Tarihi: 05.04.2018.
Özet: Karar, dershanelerin dönüşüm sürecinde öğretmene uygulanan istifa baskısını (mobbing) konu almaktadır. Mahkeme, tanık beyanlarına dayanarak öğretmenin istifaya zorlandığını ve bu feshin işçi açısından haklı neden oluşturduğunu kabul ederek kıdem tazminatına hükmetmiştir. Ayrıca, yaz aylarında ücret ödendiği ispatlanamayan dönemlerin yıllık izin sayılmayacağı ve bu süreler için yıllık izin ücreti ödenmesi gerektiği vurgulanmıştır.
5. Diyarbakır Bölge Adliye Mahkemesi 8. Hukuk Dairesi Kararı
Künye: Esas No: 2020/112, Karar No: 2020/159, Karar Tarihi: 05.02.2020.
Özet: Bir öğretmenin ödenmeyen maaşları nedeniyle iş akdini haklı nedenle feshetmesi ve sonrasındaki alacak talepleri incelenmiştir. Mahkeme, maaşın zamanında ödenmemesinin işçi için haklı fesih nedeni olduğunu ve kıdem tazminatı hakkı doğurduğunu teyit etmiştir. Ancak, iş akdini işveren değil işçi feshettiği için, Türk Borçlar Kanunu 408. maddesi anlamında "bakiye süre ücreti" (sözleşme sonuna kadar olan maaşlar) talep edilemeyeceğine karar vermiştir.
6. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 28. Hukuk Dairesi Kararı
Künye: Esas No: 2017/656, Karar No: 2018/506, Karar Tarihi: 05.04.2018.
Özet: Sınıf öğretmeni olarak çalışan davacının, branşı dışındaki derslere (yüzme) zorlanması ve çocuğunun kaydıyla ilgili yaşadığı sorunlar nedeniyle mobbinge maruz kaldığı iddiası değerlendirilmiştir. Mahkeme, davacıya verilen taahhütlerin tutulmamasını ve baskıları haklı fesih nedeni sayarak kıdem tazminatını onamıştır. Ayrıca, özel okul öğretmenlerinin de resmi okullardaki dengi gibi öğretim yılına hazırlık ödeneği alması gerektiği karara bağlanmıştır. Sözleşme belirli süreli kabul edildiği için ihbar tazminatı talebi reddedilmiştir.
Yorumlar